Trong một khu lăng mộ hay trước sân nhà thờ họ, cuốn thư đá thường là thứ đầu tiên người đến viếng nhìn thấy khi bước qua cổng. Nhiều gia đình hỏi chúng tôi cùng một nhóm câu hỏi trước khi làm: cuốn thư và bình phong có khác nhau không, nên đặt ở đâu, khắc chữ gì, làm to bao nhiêu, chọn granite hay đá xanh rêu, và chi phí phụ thuộc vào đâu.
Bài viết này trả lời những câu hỏi đó từ công việc thực tế tại xưởng Đá Mỹ Nghệ Quang Trung ở làng nghề đá Ninh Vân, Ninh Bình. Quang Trung thành lập năm 2013; ông Đinh Văn Trung, người sáng lập, có 15 năm kinh nghiệm trong nghề đá. Ảnh trong bài lấy từ thư viện ảnh công trình của xưởng, còn số đo và cách làm được ghi lại từ các video chúng tôi quay tại nhà máy.
Nội dung chính
- Cuốn thư đá là gì, vì sao còn gọi là bình phong đá
- Ý nghĩa của cuốn thư đá trong lăng mộ và nhà thờ họ
- Năm kiểu cuốn thư, bình phong đá chúng tôi thường làm
- Chữ và hoa văn trên cuốn thư lăng mộ
- Kích thước cuốn thư đá: chọn theo khuôn viên
- Chọn đá làm cuốn thư: granite, xanh rêu hay xanh đen
- Một bức bình phong vuông từ xưởng đến nghĩa trang
- Giá cuốn thư đá phụ thuộc vào những gì
- Quy trình đặt làm cuốn thư đá tại Quang Trung
- Câu hỏi thường gặp
1. Cuốn thư đá là gì, vì sao còn gọi là bình phong đá?
Cuốn thư đá là một bức tường đá đứng độc lập, chạm khắc hai mặt, đặt chắn ở phía trước một công trình thờ tự. Tên "cuốn thư" lấy từ hình cuộn thư bằng giấy của người xưa: một tờ giấy dài, hai đầu cuộn lại. Vì vậy nhiều mẫu cuốn thư có hai đầu cuộn ở hai bên, ở giữa là mặt phẳng để khắc chữ.
Cùng một hạng mục, mỗi vùng gọi một tên. Trong video giới thiệu tại xưởng, người thợ của chúng tôi nhắc tới các tên bình phong, cuốn thư, trấn phong thủy, và ở Nghệ An người ta còn gọi là tắc môn (có nơi đọc là tác môn). Khi gia đình nói "bình phong lăng mộ", "cuốn thư mộ" hay "bức bình phong đá", chúng tôi hiểu đều là bức đá chắn trước lăng thờ hoặc trước nhà thờ.
Cuốn thư đặt ở đâu trong khuôn viên?
Cuốn thư thường đứng trên trục chính của khuôn viên, giữa cổng và lăng thờ. Người vào viếng đi vòng qua hai bên cuốn thư rồi mới tới lăng thờ và các ngôi mộ. Ở nhà thờ họ, cuốn thư thường đặt trước sân, đối diện cửa chính. Bức ảnh dưới đây cho thấy cách đặt quen thuộc trong một khuôn viên gia đình: cuốn thư đứng ngay lối vào, lăng thờ và hai ngôi mộ nằm phía sau trên cùng một trục.
Khoảng cách từ cuốn thư tới lăng thờ phụ thuộc chiều sâu khu đất. Chúng tôi thường đo khu đất trước, rồi đặt cuốn thư trong bản vẽ tổng thể để gia đình thấy lối đi hai bên có đủ rộng cho việc thắp hương, dọn dẹp trong ngày giỗ, ngày Tết hay không.
2. Ý nghĩa của cuốn thư đá trong lăng mộ và nhà thờ họ
Theo quan niệm dân gian, cuốn thư mang ba lớp ý nghĩa. Chúng tôi trình bày lại như cách các gia đình vẫn kể cho nhau, không phải một cam kết phong thủy.
- Che chắn và giữ sự tĩnh tại. Chữ "bình phong" nghĩa là tấm chắn gió. Bức đá đứng trước lăng thờ ngăn tầm nhìn thẳng từ ngoài cổng vào nơi thờ tự, giữ cho không gian bên trong kín đáo, trang nghiêm. Nhiều gia đình tin cuốn thư còn chắn những điều không lành, nên gọi là trấn phong thủy.
- Nơi ghi lời của con cháu. Mặt cuốn thư là chỗ khắc chữ Phúc, chữ Đức, tên lăng, tên dòng họ, hoặc một đoạn văn kể lại lịch sử phần mộ. Người xưa coi cuốn thư là vật của người biết chữ, nên cuốn thư còn gợi nếp gia phong, sự học.
- Điểm nhấn của cả khuôn viên. Cuốn thư là hạng mục được chạm khắc nhiều nhất sau lăng thờ. Một cuốn thư cân đối giúp khu lăng có điểm tựa thị giác ngay khi bước vào.
Ở các khu lăng dòng họ, mặt sau cuốn thư thường được dùng để ghi công đức. Bức bình phong đá xanh rêu chúng tôi làm cho Vĩnh An Lăng ở Quảng Trị có mặt trước khắc chữ Đức, mặt sau ghi tên lăng, tên dòng họ, chi phái và một đoạn văn kể lại việc quy tập phần mộ qua các đời.
3. Năm kiểu cuốn thư, bình phong đá chúng tôi thường làm
Không có một mẫu cuốn thư chuẩn cho mọi nơi. Dưới đây là năm kiểu chúng tôi gặp nhiều nhất trong các khu lăng mộ, nhà thờ họ và công trình chùa, kèm ảnh từ thư viện công trình của xưởng.
Cuốn thư hình cuộn thư (cuốn thư xòe)
Đây là kiểu giữ đúng hình cuộn thư: mặt giữa cong như tờ giấy mở, hai đầu cuộn tròn, đỉnh chạm mây hoặc lá cách điệu. Kiểu này thường đi cùng hai trụ đá đầu búp sen đứng hai bên, tạo thành một cụm hoàn chỉnh. Mặt giữa khắc chữ Phúc hoặc một chữ khác mà gia đình chọn, chân đế chạm sen và mây.
Cuốn thư vuông (bình phong vuông)
Cuốn thư vuông có dáng bức tường chữ nhật, các góc trên vát, mặt chia ba ô. Ô giữa thường là chữ Thọ hoặc chữ Phúc trong vòng tròn, hai ô bên chạm hoa lá. Có mẫu đặt thêm một mái nhỏ trên đỉnh. Kiểu vuông gọn, hợp với khuôn viên hẹp và với lăng thờ có mái, vì đường nét thẳng của cuốn thư không tranh với mái cong của lăng.
Cuốn thư nhiều ô, chạm hoa văn tứ quý
Khi khuôn viên rộng, gia đình có thể chọn cuốn thư năm ô: một ô giữa cao nhất và hai cặp ô thấp dần sang hai bên. Mỗi ô là một đề tài riêng như hoa mai, cây trúc, hoa cúc, cây tùng. Mẫu dưới đây đặt trong một khu lăng ốp đá màu sẫm, cuốn thư làm bằng đá sáng màu hơn để nổi lên giữa hai trụ cổng.
Cuốn thư mặt đá đen, phong cách giản lược
Một số gia đình làm mộ granite theo phong cách hiện đại muốn cuốn thư đồng bộ: mặt đá đen đánh bóng, ít chạm khắc, chỉ khắc một chữ lớn hoặc một bông sen ở giữa và viền hồi văn ở chân. Kiểu này dễ lau chùi, chữ nổi rõ nhờ nền đá bóng.
Bình phong khổ lớn cho chùa, đình, từ đường
Ở chùa và các công trình lớn, bình phong có thể dài hàng chục mét, ghép từ nhiều khối đá, có cánh hai bên, đèn đá ở hai đầu và đôi rồng chầu trên đỉnh. Bức bình phong chúng tôi làm cho chùa Khai Nguyên, Sơn Tây, Hà Nội dài khoảng 15 m, làm bằng đá xanh đen.
Có những viên phôi dài 4 m, cao 2,2 m, nên riêng việc chọn phôi đá không có gân, không có vết nứt đã mất nhiều tháng: phôi được đặt từ giữa năm 2024, đến cuối năm mới đủ ở nhà máy, đầu năm 2025 mới bắt đầu chạy máy.
Với những bức lớn như vậy, chúng tôi lắp ghép toàn bộ trong nhà xưởng trước, để kiểm tra từng mối ghép và để gia chủ đến xem trước khi chở đi lắp đặt. Ảnh dưới đây là bức bình phong chùa Khai Nguyên khi dựng trong nhà xưởng.
Những công trình cuốn thư khác chúng tôi đã giới thiệu: cuốn thư Lưỡng Long Chầu Nguyệt tại Thái Bình, bình phong nguyên khối cho khu lăng mộ tháp tại Huế, cuốn thư vuông cho khu lăng mộ tại Nghệ An.
4. Chữ và hoa văn trên cuốn thư lăng mộ
"Khắc chữ gì lên cuốn thư" là câu hỏi chúng tôi nhận nhiều nhất. Không có quy định bắt buộc; chữ trên cuốn thư là lời con cháu muốn gửi lại, nên gia đình nên bàn với các bậc trưởng bối trước khi chốt. Dưới đây là những lựa chọn hay gặp.
Một chữ lớn ở giữa
- Phúc (福): phúc đức, điều lành để lại cho con cháu. Đây là chữ được chọn nhiều nhất.
- Thọ (壽): sống lâu, bền lâu. Chữ Thọ hay được cách điệu thành hình tròn, đặt giữa một bông sen hoặc vòng hồi văn.
- Đức (德): đạo đức, nếp nhà. Chữ Đức thường thấy ở khu lăng dòng họ, như mặt trước bình phong Vĩnh An Lăng nói ở trên.
Cụm chữ, tên lăng và văn bia
Ngoài một chữ lớn, gia đình có thể khắc một cụm chữ Hán, tên lăng (ví dụ "Vĩnh An Lăng"), hoặc một câu tiếng Việt dễ đọc cho con cháu, chẳng hạn "Uống nước nhớ nguồn". Với khu lăng dòng họ, mặt sau cuốn thư có thể khắc cả một đoạn văn: tên dòng họ, chi phái, năm quy tập, người đứng ra xây dựng. Khi chữ dài, chúng tôi để mặt giữa phẳng và đánh nhẵn để chữ khắc rõ, như ở Vĩnh An Lăng.
Chữ đã khắc lên đá gần như không sửa được. Vì vậy chúng tôi đưa toàn bộ phần chữ vào bản thiết kế 3D để gia đình đọc lại từng chữ Hán, từng dấu tiếng Việt, từng năm tháng trước khi gia công.
Hoa văn hay đi cùng
- Tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai): bốn loài cây cho bốn mùa, hay chia vào các ô hai bên.
- Rồng, lưỡng long chầu nguyệt: hay gặp ở cuốn thư chùa, đình, nhà thờ tổ.
- Hoa sen: hay đặt ở chân đế hoặc ôm lấy chữ Thọ ở giữa.
- Mây, sóng nước, cá chép: làm nền cho chữ chính.
- Hồi văn: đường viền gấp khúc chạy quanh các ô, giữ cho bố cục chặt chẽ.
5. Kích thước cuốn thư đá: chọn theo khuôn viên
Không có một kích thước cuốn thư đá chuẩn cho mọi nơi. Ba điều chúng tôi xem trước khi đề xuất số đo:
- Chiều rộng cổng và lối đi. Cuốn thư phải che được tầm nhìn thẳng từ cổng vào lăng thờ nhưng vẫn chừa lối đi hai bên đủ rộng.
- Chiều cao lăng thờ. Cuốn thư không nên cao hơn hay che khuất lăng thờ phía sau; nó là bức chắn, không phải công trình chính.
- Chiều sâu khu đất. Khuôn viên càng sâu, cuốn thư càng có thể rộng và có thêm cánh hai bên.
Để gia đình hình dung, đây là hai số đo thật từ các công trình chúng tôi đã làm. Bức bình phong vuông đá xanh granite trong video bên dưới có khổ 1,55 m, chia thành ba phần: đế lót, đế triện và thân, mỗi phần là một viên đá liền. Ở đầu kia là bức bình phong chùa Khai Nguyên dài khoảng 15 m với những viên đá dài 4 m, cao 2,2 m.
Nếu gia đình muốn chọn số đo theo thước Lỗ Ban, chúng tôi tư vấn chọn cung số đẹp khi lên thiết kế. Gia đình cũng có thể tự tra trước bằng công cụ thước Lỗ Ban trên website.
6. Chọn đá làm cuốn thư: granite, xanh rêu hay xanh đen
Tại Quang Trung, cuốn thư và bình phong được làm trên ba nhóm đá chính: granite, đá xanh rêu và đá xanh đen. Mỗi loại hợp với một kiểu khuôn viên.
| Tiêu chí | Granite | Đá xanh rêu | Đá xanh đen |
|---|---|---|---|
| Màu và bề mặt | Nhiều màu (xanh, đen, đỏ), có thể đánh bóng | Xanh xám, mặt mộc, ngả màu theo năm tháng | Xanh sẫm, trầm |
| Chạm khắc | Cứng, hợp hoa văn chạy máy, nét sắc | Mềm hơn, dễ chạm sâu nhiều lớp | Chạm kênh bong được trên khối lớn |
| Ví dụ đã làm | Bình phong vuông xanh granite trong video | Bình phong Vĩnh An Lăng, Quảng Trị | Bình phong chùa Khai Nguyên, Hà Nội |
| Bảo hành tại Quang Trung | 1 năm theo hợp đồng | Không bảo hành | Không bảo hành |
Một lưu ý: cuốn thư nên cùng tông với lăng thờ và các ngôi mộ trong khuôn viên. Nếu khu lăng làm bằng đá xanh rêu, cuốn thư xanh rêu sẽ liền mạch. Nếu mộ làm granite, có thể xem các mẫu mộ đá granite (hoa cương) để chọn màu đá cuốn thư cho hợp. Với khuôn viên đá xanh rêu, tham khảo thêm trang mộ đá xanh rêu.
Theo người thợ trong video, trước đây xanh granite thường được dùng cho mộ phong cách hiện đại; từ năm 2025 xưởng bắt đầu đục chạm hoa văn sâu trên chất liệu này cho bình phong, cuốn thư.
Cuốn thư đá hay cuốn thư xây gạch?
Một số gia đình cân nhắc xây cuốn thư bằng gạch, trát vữa rồi đắp hoa văn. Cách này tiết kiệm chi phí ban đầu, nhưng hoa văn đắp vữa và lớp sơn ngoài trời thường phải tu sửa theo thời gian. Cuốn thư đá liền khối giữ được nét chạm, và đồng bộ với lăng thờ, mộ đá trong cùng khuôn viên. Lựa chọn nào cũng được, miễn gia đình biết trước phần việc bảo dưỡng của mỗi cách.
7. Một bức bình phong vuông từ xưởng đến nghĩa trang
Video dưới đây đăng ngày 25/06/2025 trên kênh YouTube Lăng Mộ Đá Quang Trung Ninh Bình. Người thợ của chúng tôi giới thiệu hai bức bình phong vuông làm bằng đá xanh granite, chạm hoa văn sâu.
Mấy việc trong video cho thấy cách chúng tôi làm một bức cuốn thư:
- Gia công trọn ở nhà máy. Cả mặt trước, mặt sau và phần đế được hoàn thiện tại nhà máy, sau đó chở ra văn phòng trưng bày để dựng.
- Ba viên đá liền, nối bằng mộng âm dương. Bức khổ 1,55 m gồm đế lót, đế triện và thân, mỗi phần một viên. Các phần khớp với nhau bằng mộng âm dương để đứng vững.
- Làm theo đôi khi khuôn viên cần. Hai bức trong video được làm thành một đôi; một bức sẽ lắp cho một gia đình ở Ninh Bình, cùng với lăng thờ bằng chính loại đá xanh granite ấy.
- Dựng thử, gửi hình, mời gia chủ kiểm tra. Bình phong được dựng lên, quay chụp gửi gia chủ. Gia chủ sắp xếp đến xưởng xem tận mắt và kiểm tra chất lượng trước khi chúng tôi đưa ra nghĩa trang lắp đặt.
Việc cuối cùng là việc chúng tôi coi trọng nhất. Một bức cuốn thư sẽ đứng trước lăng thờ của cả dòng họ hàng chục năm. Gia đình nên được nhìn thấy nó, sờ vào nét chạm, trước khi nó rời xưởng.
8. Giá cuốn thư đá phụ thuộc vào những gì?
Chúng tôi không đưa một bảng giá chung cho cuốn thư, vì hai bức cùng chiều dài có thể chênh nhau nhiều. Giá cuốn thư đá, giá bình phong đá phụ thuộc vào:
- Kích thước và số khối đá. Bức 1,55 m ba viên khác hẳn bức có cánh hai bên hoặc bức khổ lớn ghép nhiều khối.
- Loại đá. Xanh rêu, xanh đen hay granite, và chất lượng phôi (đá có gân, có vết hay không).
- Mức độ chạm khắc. Mặt phẳng khắc chữ, chạm nông một lớp, hay chạm sâu nhiều lớp như rồng, tứ quý.
- Số mặt hoàn thiện. Chạm một mặt hay cả hai mặt; mặt sau có khắc văn bia dài hay không.
- Hạng mục đi kèm. Trụ đá hai bên, đèn đá, mái trên đỉnh.
- Vận chuyển và lắp đặt. Quãng đường từ Ninh Bình, điều kiện đưa xe cẩu vào khu đất.
Để có báo giá sát nhất, gia đình gửi cho chúng tôi kích thước khu đất, ảnh lăng thờ hiện có (nếu có), mẫu cuốn thư mong muốn và địa điểm lắp đặt. Các hạng mục đá khác cho khuôn viên như cột, lan can, cổng có tại trang sản phẩm đá mỹ nghệ; mẫu lăng thờ và khu lăng tổng thể có tại trang lăng mộ đá.
9. Quy trình đặt làm cuốn thư đá tại Quang Trung
- Tư vấn: gia đình cho biết công trình (khu lăng, nhà thờ họ, chùa), kích thước khu đất, loại đá và kiểu cuốn thư mong muốn.
- Thiết kế 3D: chúng tôi dựng cuốn thư trong bố cục khuôn viên, gia đình duyệt dáng, hoa văn và đọc lại toàn bộ phần chữ.
- Chọn phôi và gia công tại xưởng Ninh Bình: phôi đá được chọn kỹ trước khi chạy máy; người thợ chỉnh sửa và hoàn thiện nét chạm.
- Dựng thử và kiểm tra: cuốn thư được dựng tại xưởng hoặc văn phòng trưng bày, gửi ảnh, video cho gia đình; gia đình có thể đến xem trực tiếp.
- Vận chuyển, lắp đặt và nghiệm thu: chở đá đến công trình, nâng bằng xe cẩu, lắp các phần bằng mộng, vệ sinh và bàn giao.
Văn phòng trưng bày của Quang Trung ở làng nghề đá Ninh Vân là nơi nhiều gia đình về xem đá, so màu và chọn mẫu trước khi đặt làm.
Một số công trình cuốn thư cho nhà thờ họ chúng tôi đã làm: cuốn thư vuông cho nhà thờ họ, từ đường tại Ninh Bình, cuốn thư kết hợp hồ sen cho nhà thờ họ, bình phong nhà thờ dựng tại nhà máy trước khi lắp ở Hà Nội.
10. Câu hỏi thường gặp
Cuốn thư đá và bình phong đá có khác nhau không?
Về công năng, đây là cùng một hạng mục: bức đá đứng độc lập chắn trước lăng thờ hoặc nhà thờ. "Cuốn thư" gợi hình cuộn thư bằng giấy với hai đầu cuộn, còn "bình phong" nhấn vào việc che chắn. Ở một số nơi, như Nghệ An, người ta còn gọi là tắc môn. Khi đặt làm, gia đình chỉ cần mô tả kiểu dáng mong muốn, cuộn thư hay vuông, chúng tôi sẽ hiểu và dựng bản 3D để gia đình xem.
Nên khắc chữ gì trên cuốn thư lăng mộ?
Chữ hay được chọn nhất là Phúc, Thọ và Đức, khắc lớn ở giữa. Khu lăng dòng họ thường khắc thêm tên lăng ở mặt trước, còn mặt sau ghi tên dòng họ, chi phái và lịch sử quy tập phần mộ. Gia đình cũng có thể chọn một câu tiếng Việt dễ đọc, chẳng hạn "Uống nước nhớ nguồn". Chữ nên được các bậc trưởng bối trong họ thống nhất trước; chúng tôi đưa phần chữ vào bản 3D để gia đình đọc lại kỹ trước khi khắc.
Kích thước cuốn thư đá bao nhiêu là hợp lý?
Kích thước phụ thuộc chiều rộng cổng, chiều cao lăng thờ và chiều sâu khu đất, nên không có một số đo chung. Cuốn thư cần che được tầm nhìn thẳng từ cổng vào lăng thờ, chừa đủ lối đi hai bên và không cao hơn lăng thờ. Ví dụ một bức bình phong vuông chúng tôi làm có khổ 1,55 m, gồm ba viên đá liền. Nếu gia đình muốn theo thước Lỗ Ban, chúng tôi tư vấn chọn số đẹp khi lên thiết kế.
Nên làm cuốn thư bằng đá xanh rêu hay granite?
Nên chọn theo vật liệu của lăng thờ và các ngôi mộ trong khuôn viên để tổng thể đồng bộ. Đá xanh rêu mềm hơn, hợp chạm khắc sâu nhiều lớp và khu lăng truyền thống. Granite cứng, có thể đánh bóng, hợp khu lăng phong cách hiện đại. Tại Quang Trung, sản phẩm granite được bảo hành một năm theo hợp đồng; đá xanh rêu và đá xanh đen không áp dụng bảo hành. Gia đình có thể đến văn phòng trưng bày để so màu đá tận mắt.
Giá cuốn thư đá khoảng bao nhiêu?
Chúng tôi báo giá theo từng công trình vì chi phí phụ thuộc nhiều yếu tố: kích thước và số khối đá, loại đá, mức độ chạm khắc, chạm một hay hai mặt, các hạng mục đi kèm như trụ đá, đèn đá, cùng quãng đường vận chuyển và điều kiện lắp đặt. Gia đình gửi kích thước khu đất, mẫu mong muốn và địa điểm qua điện thoại hoặc Zalo 0943 628 118, chúng tôi sẽ tư vấn và dự toán cụ thể.
Cuốn thư đá được lắp đặt như thế nào?
Cuốn thư được gia công trọn tại xưởng, thường gồm vài khối như đế lót, đế triện và thân, mỗi khối là một viên đá liền. Tại công trình, đội thợ dùng xe cẩu nâng từng khối, lắp các phần với nhau bằng mộng âm dương, căn chỉnh thẳng trục với cổng và lăng thờ, rồi vệ sinh bề mặt. Trước khi chở đi, chúng tôi dựng thử tại xưởng để kiểm tra và để gia đình đến xem nếu muốn.
Gia đình có thể xem cuốn thư trước khi lắp đặt không?
Có. Sau khi gia công xong, chúng tôi dựng cuốn thư tại xưởng hoặc văn phòng trưng bày, quay chụp gửi gia đình. Gia đình có thể sắp xếp về làng nghề đá Ninh Vân, Ninh Bình để xem tận mắt, kiểm tra nét chạm và phần chữ trước khi chúng tôi chở đi lắp đặt. Với những bức bình phong khổ lớn như ở chùa Khai Nguyên, toàn bộ bức đá cũng được dựng tại nhà máy để kiểm tra trước.
